Econoom Henri Houben: “Financiële spitstechnologie EU is louter om tijd te winnen”
Econoom Henri Houben: “Financiële spitstechnologie EU is louter om tijd te winnen”
De euro is in crisis en de Europese Unie is blijkbaar zelf in gevaar. Op elke top verklaren de leiders dat ze een “oplossing” vonden. Nochtans is de crisis ver van voorbij.
Quentin Vanbaelen en Ruben Ramboer
Henri Houben is econoom bij GRESEA (onderzoeksgroep voor een alternatieve economische strategie), en lid van ATTAC. Zijn boek “La crise de trente ans. La fin du capitalisme?” verscheen zopas bij de uitgeverij Aden. Hij ontcijfert er de oorsprong en de mechanismen van de economische crisis.
Wat is dat juist, dat Europees noodfonds EFSF (European Financial Stability Facility)?
Henri Houben. Het Europese noodfonds EFSF werd opgericht in mei 2010 om het gebrek aan interventiemogelijkheden van de ECB, de Europese Centrale Bank, om de euro te beschermen, te compenseren. Wanneer een land financiële moeilijkheden heeft, kan het een beroep doen op het EFSF. Een voorbeeld. Griekenland heeft nood aan 100 miljoen euro. Het kan eventueel obligaties uitschrijven, maar op de markt zal het een interest van 25 % moeten betalen, omdat het niet voldoende solvabiliteitsgaranties meer heeft. Griekenland kan dan de 100 miljoen vragen aan het EFSF, dat het geld zal lenen onder zeer strikte voorwaarden, die zijn vastgesteld door de Europese Commissie, de ECB en het IMF – samen ook wel de “trojka” genoemd. Die voorwaarden bestaan vooral uit bezuinigingsprogramma’s.
Het EFSF zal dat geld zoeken op de kapitaalmarkt, maar ze zal een veel lagere interestvoet krijgen, bijvoorbeeld 4%, omdat de lidstaten van de EU daarvoor garant staan. Het noodfonds EFSF zal het geld aan Griekenland lenen tegen een interestvoet van 5%. Het EFSF verdient dus 1% aan die zaak, en die vloeit terug naar de lidstaten die zich garant hebben gesteld en Griekenland kan aan een veel lager tarief dan het markttarief lenen.
Waarom kan de ECB de euro niet beschermen?
Henri Houben. De ECB heeft als enige opdracht de inflatie onder controle te houden. In de Verenigde Staten zouden de regering en de Fed (nationale bank van de VS, n.v.d.r.) optreden tegen speculanten in geval van een speculatie tegen de dollar. Ze zouden bijvoorbeeld schatkistcertificaten kopen of verkopen om in te grijpen op de waarde van de munt. De ECB kan dat niet.
Het is de eerste keer dat een derdewereldland de “ontwikkelde” economieën zou redden
De interventiemogelijkheden van de ECB zijn vastgelegd in Maastricht in 1991, op basis van wat Duitsland wou. Berlijn eiste een munt die even sterk en stabiel zou zijn als de mark. Enerzijds garandeerde dat de geloofwaardigheid van het Duitse economisch model. Aan de andere kant kunnen de exportfirma’s zich dat permitteren omdat zij spelen op de kwaliteit, op hun reputatie, en soms ook op hun quasi-monopolie om hun producten en diensten aan toch hoge prijs te kunnen blijven verkopen door die sterke munt. Daartegenover staat dat de landen van Zuid-Europa niet beschikken over zo’n producten of ondernemingen. Om meer te kunnen verkopen en de last van de werkloosheid wat te verlichten zouden ze moeten kunnen devalueren. Dat konden ze vroeger, maar nu is dat onmogelijk met de eenheidsmunt. Er is hier dus een tegenstelling en een fundamentele divergentie waar Europa en de euro niet uitgeraakt.
Is er nood aan een centrale Europese economische regering?
Henri Houben. Er is duidelijk een gebrek aan een hogere overheid om de munt te beheren en ze te integreren in een globale economische strategie.
Maar ik pleit er niet voor, omdat momenteel de Europese economische strategie catastrofaal is. Het is een strategie ten voordele van het kapitaal. Indien er zo’n regering zou zijn, zou ze in heel Europa besparingsplannen kunnen opleggen zonder zelfs maar de landen te raadplegen. Vandaag staat de EU reeds aan het commando, maar desondanks is het nog aan de landen om de maatregelen op te leggen en toe te passen. Theoretisch is er niets dat een land verhindert om de inkomsten van de superrijken en de vermogenden aan te pakken.
Theoretisch is er niets dat een land verhindert om de inkomsten van de superrijken aan te pakken
Wat is er tijdens de jongste top voor het EFSF veranderd?
Henri Houben. Nu wordt het wel financiële spitstechnologie. De lidstaten, en dan vooral Duitsland, wilden geen bijkomend geld in het fonds storten, en zelfs geen garanties geven. En dat terwijl het EFSF maar een ‘vangnet’ heeft van 250 miljard euro. Maar als Italië valt, gaat het over een staatsschuld van meer dan 1.900 miljard euro. Men moest dus koste wat het kost een manier vinden om de middelen van het fonds te verhogen zonder de landen zelf meer bijdragen te vragen. En dus deed men een beroep op bijdragen van buiten uit, onder meer van China. En zo wil men tot een fonds van 1000 miljard euro geraken. Probleem is dat dit zich louter beperkt tot het probleem van de – financiële – liquiditeiten. Natuurlijk is dat in de huidige omstandigheden nodig, maar het gaat voorbij aan de grond van het probleem: de ongelijke ontwikkeling van de verschillende regio’s, de sociale onrechtvaardigheden, de quasi absolute overheersing van de kapitaalbezitters en de leiders van de grote ondernemingen…
Waarom zou China Europa helpen?
Henri Houben. In feite wil China de situatie in Europa stabiliseren, want dat is in China’s belang. De EU is zijn belangrijkste economische partner. Maar voor China is het ook een manier om sterker op het wereldtoneel te komen. China heeft er belang bij dat Europa sterk blijft, om zo het gewicht van de VS wat te compenseren. Maar het schudt wel de kaarten op wereldvlak dooreen. Het is de eerste keer dat een derdewereldland de “ontwikkelde” economieën zou gaan redden.
De crisis van de jaren 30 leidde tot WO II
Zal het EFSF “nieuwe versie” ons uit de crisis halen?
Henri Houben. Neen. Zoals ik al zei, injecteert men vooral geld om catastrofes te vermijden en tijd te winnen. Het is louter actie op korte termijn. De bres wordt alleen een beetje gedicht, maar de grond van het probleem verandert niet. Het uitgangspunt is een crisis van overproductie. Dat betekent dat men op een gegeven ogenblik meer produceert dan de mensen kunnen kopen. Er zijn dan ook te veel goederen.
De huidige crisis komt voort uit een crisis van overproductie die reeds dateert van de jaren 70. In die tijd staken de Europese landen zich in de schulden om de koopkracht op peil te houden, wat de crisis heeft gestuit. Maar in die jaren 80 en 90 vroegen ze hun bevolking al om een deel van de rekening terug te betalen.
In de VS werd een zogenaamd “neoliberaal” beleid gevoerd en zijn het vooral de gezinnen die zich in de schulden hebben gestoken. Die strategie is gebaseerd op de illusie dat met schulden de koopkracht – en dus de consumptie – op kunstmatige manier kan opgekrikt worden.
De reële economie kan niet meer ontsnappen aan de overproductiecrisis, omdat de doping van de consumptie met schulden is uitgeput
Zo moest de financiële wereld de “reële” economie bevoorraden. Maar in 2000 was er de crisis in de technologiesector en die deed de financiële activa instorten. Waarop de overheden de interestvoeten verlaagden om het krediet nog toegankelijker te maken. Hierdoor konden de hypothecaire leningen groeien, de waarde van de huizen stijgen en de activa van de immobiliën omhoog gekrikt worden om de neergang op de beurs te compenseren. Maar vandaag is ook de immobiliënmarkt ingestort.
Daardoor kwam het volledige systeem op losse schroeven te staan. Noch de overheden, noch de gezinnen hebben iets in handen om hun schulden te waarborgen. Ze gingen dan ook minder lenen, hun consumptie terugschroeven, wat de economische crisis tot gevolg had.
Zal er dan geen einde komen aan de crisis wanneer de landen hun schulden beginnen terug te betalen?
Henri Houben. Neen, dat zal de problemen die de schuldenlast van landen als Griekenland veroorzaken, niet oplossen. Het feit dat er een vrijstelling van 50 % werd gegeven (d.w.z. dat de helft van de schulden aan de banken wordt geschrapt, n.v.d.r.) zal de schuld op zich verminderen, maar het mechanisme van de schuldopstapeling zal blijven bestaan. Griekenland heeft door de economische crisis minder inkomsten dan uitgaven. Minder economische activiteit betekent minder fiscale inkomsten voor de overheden.
De planeconomie kunnen we maar bereiken als de eigendomsverhoudingen in de maatschappij ook collectieve eigendomsverhoudingen worden
Dat noodfonds van de EFSF is dus een iets meer structurele aanpak van het liquiditeitsprobleem en de overheidsschuld, maar meer ook niet. De diepe oorzaken van de crisis blijven bestaan.
Is deze crisis vergelijkbaar met de crisis die in 1929 uitbrak en in de dertiger jaren is blijven duren?
Henri Houben. Ja, de crisis van de jaren 30 wordt doorgaans geassocieerd met astronomische werkloosheidscijfers en talrijke faillissementen. Maar in feite bevinden we ons nu in die situatie. De reële economie kan niet meer ontsnappen aan de overproductie, omdat de geldhandel en de schuldopstapeling er niet meer zijn om de consumptie aan te zwengelen. De besparingen die worden voorbereid in Griekenland, Portugal, Spanje, enz. leiden tot eenzelfde sociale catastrofale situatie als in de jaren 30. En wij dreigen er ook het slachtoffer van te worden. Het voorbeeld van ArcelorMittal, dat van plan is de volledige Luikse staalindustrie te sluiten, is daarvan een voorbeeld. De reële economie is in crisis en dus drukken de grote ondernemingen de kosten en ontslaan ze personeel in hun poging om winst te blijven maken.
U spreekt in uw boek over “oorlogen aan de horizon”…
Henri Houben. De crisis van de jaren 30 heeft geleid tot de Tweede Wereldoorlog… Oorlogen worden over het algemeen als oplossing naar voor geschoven als de conflicten scherper worden en er geen middelen meer zijn om ze op politieke en vreedzame manier op te lossen. Vaak gebeurt dat wanneer de economische verschillen en de niveaus tussen de landen drastisch veranderen terwijl de officiële hiërarchie vastgeroest en nog niet aangepast werd.
Sedert WO II was dat twee keer het geval. Een eerste keer net na de oorlog, waar de VS zich opwierp als leider voor het Westen, met de Sovjet-Unie aan de andere kant. En nog een keer begin de jaren 90 toen het Sovjetblok verdween en de VS de onbetwiste leider van de planeet werd.
Vandaag zijn het de BRIC-landen die groeien, met name China. Automatisch veranderen daardoor de krachtsverhoudingen. Het probleem is dat de Verenigde Staten dat nooit zullen aanvaarden. En omdat ze niet meer met economische middelen hun hegemonie kunnen bestendigen, dreigen ze die met militaire middelen te handhaven.
Bestaat er een alternatief?
Henri Houben. Om op een voor de werknemers eerbare manier uit de crisis te geraken zonder dat ze deze moeten betalen, moet men weg van het kapitalisme. Het fundamentele element van het kapitalisme is dat de ondernemingen in het bezit van privékapitalisten zijn. Zij nemen dan ook de fundamentele beslissingen in de maatschappij. Dat heeft gevolgen op drie niveaus.
Ten eerste proberen ze als bezitters hun aandeel in de koek te verhogen, dat wil zeggen hun winst. Dat gebeurt doorgaans ten koste van de loontrekkenden.
Ten tweede proberen ze markten te veroveren. Daarvoor moeten ze de concurrenten verslaan. Vandaar de noodzaak om meer en goedkoper te investeren dan de andere, tot op het ogenblik dat er een wanverhouding ontstaat tussen de productie en de consumptie. Dat leidt tot een crisis van overproductie. Het privébezit ligt dus aan de basis van de crisis van overproductie.
Ten derde zijn de kapitalisten steeds met elkaar in concurrentie en werken dus niet samen. Er is geen gezamenlijke planning. Terwijl men samen zou moeten gaan zitten en samen beslissen welk beleid er moet komen in het belang van iedereen. Dat zou in feite willen zeggen dat de economie wordt gepland volgens de noden.
De pleneconomie kunnen we maar bereiken als de eigendomsverhoudingen in de maatschappij collectieve verhoudingen worden. Dat heet een socialistisch systeem.
Lees ook:
• Drie manieren om de crisis te benaderen
