De winsten werden geprivatiseerd, de verliezen gesocialiseerd.
Omwille van het roekeloze beleid door privébankiers is de overheid verplicht geweest de garantie op deposito’s tot € 100.000 per persoon op te trekken en garanties ten voordele van die privébanken te verlenen op de interbankenmarkt. Ze heeft ‘quasikapitaal’ ingebracht (niet-stemgerechtigde aandelen) en zegde toe om bijkomende verliezen op de CDO-portefeuilles voor haar rekening te nemen! Door de lage interestvoeten van de ECB (Europese Investeringsbank) en FED (Amerikaanse Federal Reserve) blijft de opbrengst voor spaarders miniem.
Bij een financiële transactie is er sprake van moral hazard wanneer één van de partijen bewust hogere risico’s neemt omdat zij niet al de negatieve gevolgen van haar risicovolle gedrag moet dragen. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer aandeelhouders van banken risicovolle financiële transacties stimuleren om op korte termijn hoge winsten te maken, terwijl de overheid opdraait voor de negatieve financiële gevolgen van dit gedrag.
Er zijn verschillende wijzen waarop de overheid, dus de gemeenschap, opdraait voor de gevolgen van het risicovolle gedrag van financiële actoren. Een greep uit het aanbod:
- De overheid verhoogt de garantie op deposito’s van € 20.000 tot € 100.000;
- De overheid zorgt ervoor dat de interestvoeten waaraan de banken kapitaal kunnen ontlenen kunstmatig laag gehouden worden;
- De overheid verleent garanties op leningen op de interbankenmarkt*;
- De overheid stelt aan banken ‘quasikapitaal’* ter beschikking. Dit is kapitaal dat weliswaar de solvabiliteitspositie* van de bank verstevigt, maar tegelijk de belangen van de private aandeelhouders vrijwaart (d.m.v. niet-stemgerechtigde aandelen);
- De overheid zegt toe om bijkomende verliezen op de CDO*-portefeuille van een bank voor haar rekening te nemen.
Hoofdzakelijk komt het erop neer dat de winsten uit het verleden werden geprivatiseerd, maar de huidige verliezen gesocialiseerd: een beperkt aantal kapitaalkrachtige groepen en individuen mocht in de afgelopen jaren de vruchten plukken van hun risicovolle financiële transacties. Deze transacties zijn de aanleiding voor de huidige crisis. De gemeenschap betaalt de rekening van dit risicovolle gedrag; zij draait op voor de directe en indirecte negatieve gevolgen ervan.
Dat die gevolgen niet denkbeeldig zijn, geeft zelfs Minister van Financiën Didier Reynders toe: “De impact van de steun aan de banken op de schuldratio komt overeen met 6,3 % van het bbp [in 2008]”. Hierdoor steeg de staatschuld in 2008 ten opzichte van 2007 met 25 miljard euro of met 8,8%. (2) Het is uiteraard de bevolking – en dan vooral de werkenden en de zwakken in onze samenleving – die de komende jaren voor deze factuur zullen opdraaien.
Men kan slechts een einde maken aan moral hazard in de financiële sector door ervoor te zorgen dat de partij die het beleid maakt en de risico’s neemt, ook alle gevolgen van dit beleid ondergaat – zowel de negatieve als de positieve. Dit kan fundamenteel op twee manieren:
De financiële instellingen die door het nemen van hoge risico’s in de problemen komen, dragen zelf consequenties van hun risicovolle gedrag. Concreet betekent dit dat een aantal banken failliet gaan. De aandeelhouders van die banken verliezen hierdoor het ingebrachte kapitaal. Dit is echter ontoelaatbaar omdat het zou leiden tot een verder uitdiepen van de crisis. Omwille van hun omvang en hun belang voor de (lokale) economie zijn veel banken immers ‘systeembanken’ geworden. Men kan deze banken niet laten omvallen omdat dan ook de (lokale) economie verder zou instorten. Zij zijn ‘too big to fail’.
Er rest daarom maar één andere mogelijkheid om moral hazard uit de wereld te helpen: de partij die momenteel opdraait voor de negatieve gevolgen (de verliezen) van het beleid, moet in staat worden gesteld om dit beleid in de toekomst volledig zelf te bepalen en ook de positieve gevolgen (de winsten) ervan te rapen . Kortom, het probleem van moral hazard kan alleen worden opgelost door de creatie van een openbare bank.
Recent pleitten sommige vooraanstaande economen (ook liberale) voor de nationalisatie van banken. (3) Meestal wordt er dan geargumenteerd dat dergelijke nationalisaties maar tijdelijk mogen zijn, tot de economie opnieuw herstelt en de bank weer winst maakt: “Op dat ogenblik kan de bank verkocht worden en kan de overheid, en dus de belastingbetaler, profiteren van de meerwaarde die als compensatie moet dienen voor de miljarden die de overheid in de bank heeft gestopt tijdens de reddingsoperaties” (4).
Dit is geen consequente oplossing. Bij verkoop van de bank wordt het fundamentele onevenwicht immers opnieuw ingesteld: de winsten worden geprivatiseerd zolang het goed gaat, maar wanneer het opnieuw slechter gaat, grijpt de overheid in en worden de verliezen gesocialiseerd. Met andere woorden, tijdelijke nationalisaties lossen het probleem van moral hazard niet op.
Dit argument is per definitie een moreel argument. Het is fundamenteel oneerlijk dat de winsten die voorvloeien uit het risicovol gedrag van partij A toekomen aan partij A zelf, maar dat partij B opdraait voor de verliezen. Natuurlijk is het mogelijk om daar geen graten in te zien. In dat geval is moral hazard geen probleem. Men dient echter te beseffen dat, omdat partij A overwegend bestaat uit een geprivilegieerde groep van (zeer) kapitaalkrachtige aandeelhouders en partij B uit het gros van de (werkende) bevolking, deze positie democratisch niet houdbaar is. (JV-01/12/2009)
—–
Voetnoten:
2. Interview in De Morgen van 24/6/2009: “Banken deden staatsschuld met 9 procent stijgen”.
3. Zie bijvoorbeeld Paul De Grauwe in De Tijd van 15/5/2009: “Worden er lessen getrokken uit de KBC-crisis?”.
4. Ibidem.
